Google
 
Web malarstwo.awardspace.info

Ikona, ikonografia, malarstwo ikon

(gr. eikon - obraz). Termin określający obraz sakralny w chrześcijaństwie wschodnim. Malarstwo ikonowe stylistycznie wywodzi się bezpośrednio z malarstwa hellenistycznego, pewnych typów portretu rzymskiego oraz tzw. portretów z Fajum, wizerunków zmarłych umieszczanych na mumiach w Egipcie za czasów rzymskich (II w. p.n.e.- IV w. n.e.).
Najstarsze zachowane ikony pochodzą z VI w. (np. z klasztoru Św. Katarzyny na Synaju).

Malarstwo ikon rozwijało się w Bizancjum aż do jego upadku w XV w. oraz na terenach obitych wpływami kultury bizantyjskiej: Grecja, Bałkany, Włochy średniowieczne, a przede wszystkim Ruś, gdzie powstało kilka znacznych ośrodków malarstwa ikonowego.
Malowanie ikon było uważane za służbę Bożą, a malarza obowiązywało określone normami postępowanie i odmawianie modlitw. Często malarze byli duchownymi lub zakonnikami.

Ikony mogą być wykonywane w różnych materiałach (metal, tkanina, mozaika, marmur, kość słoniowa, steatyt, emalia), jednak najczęściej termin ten określa deskę z drewna lipowego lub sosnowego, bardzo troskliwie przygotowaną, na której farbami temperowymi (początkowo - enkaustyka) wykonano obraz świętej postaci lub scenę z jej życia czy scenę biblijną. Czasem również ikony wykonywano w mozaice, emalii, rzeźbiono w drewnie, marmurze lub steatycie. Początkowo zdobiono je też szlachetnymi kamieniami.
Kanon zakładał malowanie czystymi kolorami (nigdy nie mieszano barw) i używanie w dużych ilościach pozłoty. Złoto symbolizowało świętość, oddanie czci, nieśmiertelność, Bożą chwałę. Purpura: władzę i bogactwo. Czerwień oznaczała życie, krew, piękno i czystość. Bielą przedstawiano boskość, czystość i niewinność. Niebieski oddawał niebo, ale też duchowość i mistycyzm. Zielony: życie, wieczną młodość, płodność, wewnętrzne bogactwo. Brąz był symbolem ziemi, materii, ubóstwa.

Ikony były malowane „płasko”, nie uwzględniając perspektywy malarskiej, dającej złudzenie trójwymiarowości przestrzeni. Pozbawione klasycznej perspektywy liniowej, w wielu przypadkach posiadają tzw. perspektywę odwrotną, której cechą charakterystyczną jest zbieganie się linii w punkcie umieszczonym poza obrazem, który z założenia kierowany jest w stronę patrzącego nań człowieka. Efekt ten jest osiągany dzięki odpowiedniemu ustawieniu postaci i pozostałych elementów. Przykładem takiego podejścia do perspektywy jest Trójca Rublowa, należąca do najwybitniejszych arcydzieł światowego malarstwa.

Ikony, zgodnie z teologią chrześcijaństwa wschodniego, są prawdziwymi portretami przedstawianych postaci i zawierają cząstkę ich świętości. Stały się więc one przedmiotem kultu.
Pierwsze wzorcowe ikony powstawały w sposób nadprzyrodzony, np. wizerunek Chrystusa Acheiropoietos - czyli nie ręką ludzką stworzony, jest to powtórzenie odbicia twarzy Zbawiciela na chuście, którą przesłał on władcy Edessy (mandylion). Pierwszy obraz Madonny namalował ewangelista Łukasz. Stąd właśnie wzięły się przepisy zabraniające wprowadzania zmian i wzorniki ustalające schematy kompozycyjne obrazów.

Ikona ukazuje świat duchowy, a nie doczesny, nie dba więc o fizyczne podobieństwo rzeczy, jedynie o uchwycenie idei. Służy kontemplacji religijnej, a nie estetycznej.
Główne typy obrazów i zasady ich malowania zostały ustalone w okresie obrazoburstwa (ikonoklazmu), gdy cesarz Leon III wprowadził zakaz kultu ikon, co spowodowało w latach 730-843 krwawe zamieszki w państwie oraz po zwycięstwie czcicieli ikon (ikonoduli).
Ikony w świątyni gromadzone są na przegrodzie oddzielającej ołtarz od nawy. Przegroda ta rozrosła się w X w. do dużej konstrukcji kolumnowej z architrawem. Początkowo pomiędzy kolumnami wieszano tkaniny, potem obrazy w określonej kolejności. Na Rusi w XIII-XIV w. wytworzyła się forma ikonostasu w postaci drewnianej, ozdobnej ściany, w której znajduje się na dole troje drzwi (królewskie wrota wiodące ku ołtarzowi i inne - do pomieszczeń przyołtarzowych), pomiędzy nimi zaś i nad nimi znajdują się rzędy obrazów.
Dolny rząd, tzw. miejscowy, zawierał ikony Chrystusa Pantokratora (z Pismem św. w lewej dłoni i uniesioną prawą dłonią w geście błogosławieństwa), Marii, patrona świątyni i świętego czczonego w danej okolicy.
Na królewskich wrotach umieszczano ikony czterech ewangelistów, powyżej Zwiastowanie, a nad nim Komunię Apostołów lub Ostatnią Wieczerzę.
Drugi rząd ukazuje w centrum scenę Deesis (Przebłagania), składającą się z Chrystusa-Sędziego oraz Marii, Jana Chrzciciela i apostołów, zwróconych z obu stron ku Chrystusowi z błagalnymi gestami.
Trzeci szereg to dwanaście ikon przedstawiających najważniejsze święta w chrześcijaństwie wschodnim.
Czwarty szereg w centrum ukazuje Marię, z obu stron zaś Jej przodków i proroków.
Piąty, w środku ze sceną Trójcy Świętej - wizytą u Abrahama oraz ikonami przodków Chrystusa z obu stron.

W Polsce ikona była malowana od XV-XVI w. na ziemiach wschodnich i południowo-wschodnich.

Powolny upadek ikony rozpoczął się w Rosji od momentu wprowadzenia reform przez Piotra Wielkiego w XVII w.