Greco, El (właśc. Domenico Theotokópoulos)
( 1541 - 1614 )zobacz obrazy >>>
El GrecoMalarz hiszpański pochodzenia greckiego, urodził się 1.10.1541 w Fódele pod Heraklionem na
Krecie. Był jednym z czołowych przedstawicieli manieryzmu. Jego artystyczny pseudonim znaczy tyle, co „Grek” a
wzięło się stąd, iż El Greco zawsze podpisywał swe dzieła pismem greckim.
O jego dzieciństwie i wykształceniu przed przyjazdem do Włoch możemy snuć jedynie domysły. Wychowany i wykształcony został w kręgu kultury bizantyjskiej. Prawdopodobnie uczył się na Krecie w pracowni malarza ikon. W 1565 roku przybył do Wenecji, gdzie wciąż przy bazylice św. Marka istniała pracownia ikon. Pracował w atelier Tycjana, a także przejął pewne cechy stylu Tintoretta i J. Bassano, które widać np. w dziele Chrystus uleczający niewdomego.
W roku 1569 przez Parmę udał się do Rzymu i tu pozostał sześć lat w służbie u kardynała
Farnese.
W Parmie i Rzymie wchłonął wpływy manierystów: Correggia, Pontorma i Parmigianina. Zachwyciły go też prace Michała
Anioła.
Wczesne obrazy ukazują bizantyjski rodowód artysty oraz wyraźne wpływy weneckie. Dojrzały styl artysty ukształtował
się dopiero w Hiszpanii, gdzie przybył prawdopodobnie około 1577. Pierwszymi zleceniami, jakie otrzymał od Filipa
II, były Apoteoza imienia Jezus, obraz znany jako Sen Filipa II oraz Męczeństwo św. Maurycego
dla kościoła Escorialu. Styl artysty nie odpowiadał jednak gustowi władcy i na tym też skończyły się ich kontakty,
na które El Greco bardzo liczył.
Około 1576 roku El Greco przybył do Toledo, gdzie miał osiąść już na stałe i gdzie powstały
jego najbardziej dojrzałe dzieła. W gwarnym, różnojęzycznym Toledo, które było stolicą duchową Hiszpanii i
jednocześnie ośrodkiem życia umysłowego, El Greco mógł liczyć na znalezienie pracy i mecenasa, a nawet na
stanowisko nadwornego malarza.
Pracował więc przede wszystkim dla Kościoła. W latach 1577-79 wykonał pierwsze, duże zamówienie, retabulum w
kościele S. Domingo el antiguo w Toledo, dziś zniszczone. W architekturze ołtarza El Greco naśladował formę
włoskich ołtarzy w postaci łuków triumfalnych. Zastąpiła ona dotychczas stosowaną konstrukcję, opartą na wielu
bogato ornamentowanych częściach. W przeciwieństwie do perspektywicznej konstrukcji przestrzeni w malarstwie
renesansowym, El Greco, w charakterystyczny dla manieryzmu sposób, w miejsce perspektywy wprowadził symboliczny
płaszczyznowy porządek elementów. Te cechy formalne wykazuje Pogrzeb hrabiego Orgaza, ok. 1588 (Santo Tome,
Toledo). Przedstawił tam legendę o pojawieniu się św. Augustyna i św. Stefana podczas pogrzebu hrabiego w 1323
roku. Obaj święci składają hrabiego do grobu. Nad głowami ubranych na czarno mężczyzn otwiera się niebo wszystkich
świętych z Chrystusem, Marią i Janem Chrzcicielem jako orędownikiem duszy hrabiego, która właśnie w postaci
dziecka jest niesiona przez anioła. Wśród portretów osób towarzyszących ceremonii znajduje się autoportret El Greco
i portret jego syna, Jorge Manuela.
Wiadomo, że wszechstronnie wykształcony malarz posiadał niezwykle dużą, jak na owe czasy, bibliotekę. Jego twórczość była inspirowana przede wszystkim ideami kontrreformacji i wizjami ówczesnych hiszpańskich mistyków, Juana de Yepes i Teresy z Avila, których rzecznikami byli uczeni przyjaciele asysty, jak Luis de Gongora y Argote oraz Hortensio y Arteaqa. Obok retabulów, do których El Greco kilkakrotnie malował apostolado - serie wizerunków apostołów, dziś zwykle rozproszone, powstały także liczne obrazy świętych: Franciszka z Asyżu, Sebastiana, Marii Magdaleny, Marcina. Malarz często powtarzał swoje kompozycje, pozostawiał sobie bowiem małe kopie wykonywanych obrazów, rodzaj archiwum twórczości.
Do późnych prac, po 1600 roku, należą m.in. Zmartwychwstanie, namalowane dla augustianów w Madrycie (Prado, Madryt), Wniebowzięcie Marii (Museum Santa Cruz, Toledo), Adoracja pasterzy (Prado, Madryt), a także Laokoon z lat 1610-14 (National Gallery, Waszyngton) i Otwarcie piątej pieczęci (Metropolitan Museum of Art., Nowy Jork), być może ostatnie dzieło artysty. Malował również wiele portretów o wnikliwej charakterystyce psychologiczni modela, np. Wielki inkwizytor Nino de Guevara, 1600 (Nowy Jork, Metropolitan Museum of Art).
El Greco zmarł 7.04.1614 w Toledo.
Dom, w którym mieszkał malarz jest obecnie muzeum.
W twórczości El Greca dominowało malarstwo religijne. Malowal także portrety, z których najbardziej znany to Dama w Futrze, najprawdopodobniej portret ukochanej Jerónimy de las Cuevas, z którą miał syna Jorge Manuela (Jorge także został malarzem; pozostawał pod wpływem ojca, jednak nie dorównał mu talentem). Poboczny temat stanowiły sceny mitologiczne, np. Laokoon i pejzaż Widok Toledo.
Żaden z twórców tych czasów nie posunął się tak daleko w odmaterializowaniu rzeczywistości,
przekształceniu jej w uduchowione wizje, pełne ekspresji poprzez antynaturalistyczne traktowanie światła i koloru.
Wydłużone, zdeformowane postacie działają w ekstatycznym podnieceniu.
Malarstwo El Greco przeżywa swój renesans od początku XX w., gdy współczesnych artystów zafascynowała jego
niezwykła ekspresja i swoboda warsztatu. Z czasem cechą charakterystyczną jego sposobu malowania stało się
wydłużenie proporcji ciała, "zimna", drażniąca gama kolorystyczna (łączenie czerwieni, zimnych zieleni, fioletów) i
wprowadzenie kontrastowych plam.
W europejskim malarstwie tej epoki pejzaż jako temat samodzielny nie był rozpowszechniony i znany. Dlatego w
większości obrazów El Greca krajobraz zazwyczaj stanowił tło, uzupełnienie kompozycji. Widok Toledo należy
do tych nielicznych, w których pejzaż jest tematem samodzielnym.
