Michał Anioł (właśc. Michelangelo Buonarroti)

( 1475 - 1564 )

zobacz obrazy >>>

Michał Anioł - portretRzeźbiarz, malarz, architekt i poeta włoski późnego renesansu i manieryzmu, prekursor baroku, urodzony 6.03.1475 roku w Caprese (Casentino) we włoskiej prowincji Toskanii jako drugi syn Lodovico Buonarroti. Kiedy Michelangelo miał zaledwie kilka tygodni, jego rodzina przeniosła się do Florencji, gdzie został oddany pod opiekę mamki.

Michał Anioł od młodości miał ambicje artystyczne i po skończeniu szkoły w roku 1488 rozpoczął naukę u malarza Domenica Ghirlandaio razem ze starszym przyjacielem Francesco Granaccim, którego intrygi polityczne miały doprowadzić w przyszłości do samobójczej śmierci. Ghirlandaio bardzo szybko dostrzegł niezwykły talent młodego Michelangelo, w wyniku czego rok później uczeń mógł przenieść się do pracowni rzeźbiarza, konserwatora zbiorów Medyceuszy, Bertolda di Giovanniego, gdzie mógł studiować antyczne posągi.

Wkrótce umiejętności Michała Anioła zwróciły na niego uwagę władcy Florencji, Lorenza de Medici. W latach 1490-92, dzięki przyjęciu go do grona domowników Medyceuszy przebywał w pałacu Lorenza il Magnifico (Wawrzyniec Wspaniały). Jako przybrany syn Wawrzyńca otrzymał taką samą edukację jak jego pozostali synowie. Pozostając przez trzy lata w kręgu humanistów zaznajomił się z filozofią neoplatońską, mającą później duży wpływ na jego sztukę. Michał Anioł pragnął dogłębnie zrozumieć funkcjonowanie ludzkiego ciała, które wydawało mu się jedynym tematem godnym artysty. Wówczas to stworzył reliefy: Madonna przy schodach i Bitwa centaurów, a także drewniany krucyfiks dla S. Spirito (wszystkie w Casa Buonarroti, Florencja).
Po śmierci Lorenza Michał Anioł pozostawał jeszcze jakiś czas u jego syna Piera, lecz potem opuścił Florencję i wyruszył do Bolonii.
W Bolonii, dokąd udał się w 1494 roku, na krótko przed upadkiem Medyceuszy został zaproszony przez Giovanni’ego Bentivoglio do jego domu i za jego też sprawą Michałowi Aniołowi zostały zlecone do wykonania dwie figury: Św. Petroniusza i klęczącego Anioła z lichtarzem w ręku. Poznał tam również twórczość Jacopa delia Quercia.

W roku 1495 wrócił do Florencji, a w 1496 udał się do Rzymu, gdzie pozostał do 1501 roku. W tym czasie powstało kilka wyróżniających się jego dzieł rzeźbiarskich, np. Pijany Bachus (Museo Nazionale, Florencja) i ukończona w 1499 roku Pieta (bazylika św. Piotra, Rzym).

Po powrocie do Florencji w 1501 roku rozpoczął pracę nad olbrzymim marmurowym posągiem Dawida, który ukończył w roku 1504. Początkowo rzeźba stała przed Palazzo delia Signoria, dzisiejszym Palazzo Vecchio, w 1873 została przewieziona do Akademii.
Ok. 1503 wykonał Madonnę dla Brugii (kościół Notre-Dame, Brugia). Dzieła te uchodzą za najczystszy wyraz dojrzałego renesansu.
Również w tym samym okresie powstały marmurowe okrągłe reliefy, tzw. Madonna Pitti (Museo Nazionale, Florencja) i Madonna Taddei (Royal Academy, Londyn). Po nich, w latach 1504-1505, Michał Anioł namalował jedyny udokumentowany obraz z tego okresu, tondo ze Świętą Rodziną, zwany również Madonna Doni, mający już cechy nowego stylu - manieryzmu.

Po powrocie do Rzymu w roku 1505 rozpoczął się nowy okres w twórczości artysty. Powstał wtedy pierwszy projekt gigantycznego nagrobka papieża Juliusza II. Jednak w 1508 przerwano prace nad nim i Michał Anioł otrzymał od papieża zlecenie wykonania fresków na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. Pracę tę wykonał w latach 1509-12.
W latach 1513-14 podjął ponownie prace nad grobowcem Juliusza II, powstały wtedy rzeźby Niewolników (obie w Luwrze, Paryż), a w latach 1515-16 ukończył postać Mojżesza (S. Piętro in Vincoli, Rzym).

Od 1516 pracował nad pierwszym zleceniem architektonicznym, a mianowicie nad fasadą florenckiego kościoła San Lorenzo, która ze względu na brak pieniędzy nie została wykonana.

W latach 1520-34 wykonywał nowe zamówienie Medyceuszy, budowę i wyposażenie Nowej Zakrystii w S. Lorenzo, którą miał przekształcić w mauzoleum rodu. Powstały tu rzeźby alegoryczne Giuliana de' Medici i Lorenza de' Medici, leżące postacie czterech pór doby: Dnia, Nocy, Poranku i Zmierzchu, a także Madonna, którą ukończył w 1534 roku. Równolegle do tych prac artysta projektował w sąsiedztwie bibliotekę Laurenziana z niezwykłym manierystycznym przedsionkiem.

W 1536 roku ponownie wyjechał do Rzymu, by wykonać fresk Sądu Ostatecznego na ścianie ołtarzowej Kaplicy Sykstyńskiej. Ukończył go w 1541 r. Następnie otrzymał od papieża zamówienie na dwa malowidła ścienne - Nawrócenie Szawła i Ukrzyżowanie Piotra w Cappella Paolina w Watykanie, wykonane w latach 1542-50 – ostatnie prace artysty.

W 1546 roku Michał Anioł przejął kierownictwo budowy bazyliki Św. Piotra w Rzymie i zajął się dokończeniem Palazzo Farnese, również w Rzymie. Zaprojektował też nową urbanistykę placu na Kapitolu. Prace nad formą kopuły bazyliki Św. Piotra, którą widział jako gigantyczną budowlę centralną, absorbowały artystę do końca życia. Przyczynił się tu do powstania wzorów dla architektury baroku.

W późnych latach stworzył kilka rzeźb, np. Pietę ok. 1550-1553 dla katedry florenckiej, z zastrzeżeniem, by stanęła na jego grobie i tzw. Pietę Rondanini, którą obrabiał dłutem niemal do śmierci, a która znajduje się w Castello Sforzesco w Mediolanie. Te późne rzeźby są dowodem zdolności artysty do wydobywania siły wyrazu w celu ukazywania ludzkich cierpień.

Michał Anioł zmarł 18.02.1564 w Rzymie. Po śmierci został pochowany w S. Croce we Florencji.

Sztuka Michała Anioła wyłamywała się z jakiegokolwiek stylistycznego podporządkowania, nie ulegała żadnym wpływom, rozwijała się autonomicznie, niezależnie od twórczości innych artystów. Co najwyżej można rozpoznać inspiracje, do których nawiązywał, by przekształcać je później w swej manierze i według własnych wyobrażeń. W twórczości rzeźbiarskiej przykładem tego jest odwołanie się do prac Donatella.
Po powrocie z Rzymu do Florencji w 1501 roku artysta nawiązywał przed wszystkim do sztuki Leonarda da Vinci. Ukazują to szkice do Św. Anny Samotrzeć (Ashmolean Museum, Oxford). Wtedy też powstał jedyny zachowany obraz, tzw. Madonna Doni (Galleria degli Uffizi, Florencja), prawdopodobnie namalowany z okazji ślubu Angela Doni z Magdaleną Strozzi. W centrum przedstawiona jest Maria, która wysunięta bardzo ku przodowi siedzi z podkurczonymi nogami. Górna część jej ciała z wyciągniętymi rękoma zwraca się ku klęczącemu z tyłu Józefowi, który nad ramionami podaje jej małego Jezusa. Za murem, dzielącym obraz na pierwszy i drugi plan, można rozpoznać po prawej małego Jana Chrzciciela. Ta bariera oznacza, że drogi Jana Chrzciciela i Jezusa rozchodzą się. Droga Jana, zwiastuna Jezusa, polegała na zapowiadaniu Jego przyjścia, dla Jezusa zaś zaczyna się droga męki. Tę wiedzę wyraża Michał Anioł w powadze postaci, ich spojrzeniach i gestach. Na drugim planie obrazu widoczna jest grupa nagich młodzieńców. Na temat jej znaczenia istnieją rozmaite teorie. W Madonnie Doni Michał Anioł starał się przetworzyć i przezwyciężyć kompozycję Leonarda da Vinci. Jest to szczególnie wyraźne w odłączeniu grupy centralnych postaci, Marii, Józefa i małego Jezusa, od pejzażu i drugiego planu. Tondo to było pomyślane jako obraz konkurencyjny w stosunku do wystawionego wówczas we Florencji kartonu Leonarda Św. Anna Samotrzeć. Tondo Doni zajmuje kluczową pozycję we włoskiej sztuce XVI w., ponieważ stało się punktem wyjścia dla długotrwałego sporu pomiędzy zwolennikami weneckiego prymatu barwy a szkołą florencką, dającą pierwszeństwo rysunkowi. Obraz ten ukazuje z całą wyrazistością manierystyczną zawiłość i sztuczność ruchu postaci. Rozwijana z upodobaniem przez manieryzm forma „figura serpentinata" ma tu swój początek.
W 1503 Michał Anioł otrzymał także zamówienie na fresk - Bitwa pod Casciną, przeznaczony do Sala del Consiglio w Palazzo Vecchio we Florencji. Drugą bitwę na przeciwległej ścianie miał malować Leonardo. Prace obu artystów nie wyszły jednak poza wstępne szkice.

Na wiosnę 1505 roku Michał Anioł został wezwany przez papieża Juliusza II do Rzymu. Po konflikcie na tle realizacji grobowca i wyjeździe do Rzymu Michał Anioł w 1508 roku wrócił i otrzymał zlecenie wykonania fresków w Kaplicy Sykstyńskiej, która została wybudowana w latach 1475-81 jako kaplica pałacu papieskiego.
Sklepienie kaplicy ma 40 m długości i 13,5 m szerokości. Po rocznych przygotowaniach w 1509 roku artysta rozpoczął pracę od wschodniej części sklepienia. W 1510 roku wykonał połowę malowidła. Wszystko robił sam, leżąc całymi dniami na plecach na rusztowaniu.
Środkowy pas sklepienia podzielił malowaną architekturą na trzy zespoły po trzy obrazy na przemian mniejsze i większe sceny. Przy tych mniejszych znajdują się tzw. ignudi, nadzy młodzieńcy trzymający, często w dziwnych pozycjach, wstęgi medalionów ze scenami biblijnymi.
Sceny środkowego pasa ilustrują księgę Genesis Starego Testamentu. Nad ołtarzem znajduje się postać Boga oddzielającego światłość od ciemności, a pod nim postać proroka Jonasza. Nad drzwiami wejściowymi znalazła się scena Opilstwa Noego oraz postać proroka Zachariasza z księgą. Dzieje stworzenia rozwijają się więc chronologicznie od ołtarza. Pierwsze trzy obrazy ukazują działalność samotnego Boga, następne opowiadają dzieje pierwszych ludzi aż do wypędzenia z raju, ostatnie trzy to opowieść o upadku człowieka opisana poprzez historię Noego.
Koncepcja fresków, bardzo starannie przemyślana przez artystę, prowadzi nas zgodnie z nasyceniem przestrzeni pierwiastkiem sacrum. Od wejścia ku ołtarzowi sceny rozwijają się od przedstawień osamotnionego, grzesznego człowieka ku odkupieniu w Bogu. Od ołtarza zaś przechodzimy ku wyjściu od nieśmiertelnego i doskonałego Boga ku upadkowi w grzech człowieka.
12 postaci siedzących na tronach w obu bocznych pasach sklepienia przedstawia 7 proroków: Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, Daniela, Joela, Jonasza i Zachariasza oraz 5 sybill: Libijską, Perską, Kumańską, Erytrejską i Delficką. Wszystkie 12 postaci symbolizuje w różny sposób objawienie.
W pendentywach sklepienia oraz lunetach okien znalazły się sceny z życia rodzinnego przodków Chrystusa. Ogólny program sklepienia jest określony przez interpretację faktów ze Starego Testamentu jako prefiguracji życia i męki Chrystusa. Szczególnie wyraźne jest to w obrazach narożnych ze scenami Miedzianego węż, Ukarania Hamana, Judyty i Holofernesa oraz Dawida i Goliata. Sceny te wiążą się symbolicznie z ukrzyżowaniem Chrystusa i świętością jego ofiary. Przedstawienie Jonasza symbolizuje Zmartwychwstanie Chrystusa.
Sklepienie w Kaplicy Sykstyńskiej dostarczyło sztuce niezmiernie wielkiego zasobu nowych form i rodzajów przedstawień. Jeszcze podczas pracy nad mauzoleum Medyceuszy Klemens VII zamówił u Michała Anioła w 1533 roku pokrycie ściany wejściowej Kaplicy Sykstyńskiej sceną Upadku Lucyfera, zaś ściany ołtarzowej przedstawieniem Sądu Ostatecznego. W 1535 roku został ukończony karton z Sądem Ostatecznym, projekt Upadku Lucyfera został zarzucony.
Pomiędzy rokiem 1536 a 1541 artysta wykonywał fresk (16 m wysokości i 13 m szerokości) z wyobrażeniem 314 postaci. W centrum kompozycji znajduje się potężny i groźny Chrystus, gestem potępienia strącający grzeszników w otchłań. W obu podłuczach sklepienia widać trzymane przez bezskrzydłe anioły narzędzia męki. Wokół Chrystusa w tłumie świętych męczenników giną tradycyjne postacie Marii i Jana Chrzciciela, wstawiających się za ludzkością. Wśród męczenników poniżej Chrystusa widać postać św. Bartłomieja, który trzyma w rękach swą zdartą skórę, na której Michał Anioł namalował swą twarz. Poniżej wstają z grobów zmarli. Nikt nie jest pewien swego losu. Malarz odrzucił dotychczas stosowany podział na strony błogosławionych i potępionych; całość jest ilustracją starego hymnu Dies irae i przypomina wizje Dantego. Gwałtowny ruch postaci, wirowanie całej kompozycji wypełnionej potężnymi nagimi ciałami, jest wstępem do sztuki baroku.
Fresk wywołał od początku sprzeciwy. Sekretarz papieski rozgłaszał, że jest to ,,śmieć luterski", dla którego odpowiednim miejscem byłaby łaźnia, a nie najświętsze miejsce katolicyzmu. Myślano o całkowitym zamalowaniu fresku, ale w 1555 roku papież Paweł IV polecił malarzowi Daniele da Volterra przykrycie najbardziej rażących nagości.
Ok. 1532 roku powstał zbiór rysunków i wierszy; w dużej części były to sonety, które artysta poświęcił młodemu rzymskiemu szlachcicowi, Tommaso Cavalieri. W 1623 ukazało się pełne ich wydanie pod tytułem ,,Rime". Najpiękniejsze sonety poświęcił jednak Michał Anioł rzymskiej poetce, Vittorii Colonna, z którą zaprzyjaźnił się w 1538. Dostarczają nam one wstrząsającego świadectwa samotności artysty, jego głębokich rozterek, gdy musiał rozstrzygać konflikty twórcy i człowieka głęboko wierzącego. Podejrzewa się również, iż Michał Anioł był homoseksualistą, co dodatkowo mogło go czynić samotnym wśród ludzi

Cytaty:

To, co się w największym wysiłku tworzy, winno wyglądać tak, jakby powstało szybko, prawie bez wysiłku, z zupełną łatwością, na przekór prawdzie.
Zaczynajcie, czas dokończy!...
Maluje się tylko po to, aby oszukać oczy.
I drobnostek nie należy lekceważyć, bo one są podstawą doskonałości, a doskonałość nie jest drobnostką.
Dłużej przetrwa rzeźba żywa, którą dłoń z głazu twardego wyrywa, niż twórca, co go czas w popiół zamienia.
Geniusz to wieczna cierpliwość.

do góry