Matejko, Jan
( 1838 - 1893 )zobacz obrazy >>>
Jan Matejko - autoportretPolski malarz, historyczny, urodzony 24.06.1838 roku w Krakowie. Powszechnie uważany jest za
najwybitniejszego polskiego malarza.
Jan był dziewiątym z jedenastu dzieci czeskiego emigranta, osiadłego w Polsce około 1807 oraz
córki siodlarza ze spolonizowanej rodziny niemieckiej. Mimo takich różnic kulturowych w rodzinie, w krakowskim domu
Matejków panowała polska, patriotyczna atmosfera, żywe były ideały niepodległościowe - dwaj bracia Jana walczyli w
okresie Wiosny Ludów na Węgrzech, w której jeden z nich zginął. Istotny wpływ na ukształtowanie wyobraźni i
zainteresowanie historią przyszłego malarza wywarł jego starszy brat, Franciszek, docent nauk pomocniczych historii
i pracownik Biblioteki Jagiellońskiej.
Nie bez znaczenia była tu też atmosfera rodzinnego Krakowa, jego zabytki sięgające epoki średniowiecza, Wawel z
Zamkiem Królewskim i grobami władców Polski w katedrze oraz stosunkowo duża (w porównaniu z innymi zaborami)
swoboda w kultywowaniu tradycji narodowych.
Sam Jan już od najmłodszych lat zdradzał niepospolite zdolności plastyczne.
Podejmując w roku 1852 naukę w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, Matejko miał już wyraźnie określony kierunek
zainteresowań. Wiedzę historyczną wciąż pogłębiał poprzez studiowanie dzieł dawnych kronikarzy oraz pasję
rysownika-dokumentalisty odwzorowującego w szkicach ołówkowych wizerunki polskich królów i książąt, zabytki
krakowskiej architektury, rzeźby i rzemiosła artystycznego.
W Szkole Sztuk Pięknych pod wpływem Wojciecha Kornelego Stattlera przyswoił sobie surową dyscyplinę rysunku,
staranny, precyzyjny sposób opracowywania powierzchni malarskiej oraz poważny stosunek do sztuki rozumianej jako
powołanie i rodzaj misji narodowej. Drugi z krakowskich nauczycieli Matejki, Władysław Łuszczkiewicz, umiejętnie
podsycał jego zainteresowanie historią oraz wpajał szacunek dla zabytków i pamiątek przeszłości.
W grudniu 1858 roku, uzyskawszy stypendium na dalsze studia za granicą, Matejko wyjechał do Monachium. Przez siedem miesięcy kształcił się w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Hermanna Anschütza. Wiele czasu spędzał też w Starej i Nowej Pinakotece (Neue – i Alte Pinaktohek), studiując dzieła dawnych mistrzów i współczesnych przedstawicieli niemieckiego akademizmu. Przeżywał wówczas okres fascynacji malarstwem historycznym francuskiego artysty, Paula Delaroche'a. W wyniku zachorowania na tyfus oraz konieczności stawienia się przed komisją wojskową Matejko wrócił do Krakowa; nigdy potem nie wrócił do Monachium na studia.
W roku 1860 rozpoczął studia w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, które bardzo szybko
przerwał, niezadowolony ze wskazówek udzielanych mu podczas korekty prac przez profesora Christiana Rubena.
W tym samym roku zmarła matka artysty.
Ideowa i artystyczna postawa Matejki dojrzewała od początku lat sześćdziesiątych, w kręgu
krakowskiej cyganerii, skupiającej młodych artystów, pisarzy i historyków, którzy spotykali się w rzeźbiarskiej
pracowni Parysa Filippiego.
Z tego okresu datuje się jego przyjaźń z Józefem Szujskim, późniejszym współtwórcą krakowskiej szkoły historycznej,
który wpłynął wówczas inspirująco na ideową koncepcję malarstwa Matejki.
Pierwszy sukces Matejko odniósł w 1865 roku, zdobywając na dorocznym Salonie Paryskim złoty
medal za Kazanie Skargi.
Dwa lata później, na Wystawie Powszechnej w Paryżu, malarz uzyskał złoty medal I klasy za obraz Rejtan na Sejmie
Warszawskim 1773 roku, który został zakupiony przez cesarza Austrii Franciszka Józefa.
W 1862 roku namalował pierwszy dojrzały obraz Stańczyk, rozpoczynając nim w swej
twórczości okres krytycyzmu wobec magnaterii, odpowiedzialnej za upadek Polski. Powstały wtedy: Kazanie
Skargi z 1864, Rejtan z 1866.
W odpowiedzi na krytykę tych obrazów w środowisku krakowskich historyków, artysta namalował w 1867 roku Wyrok na
Matejkę i rozpoczął przygotowania do serii obrazów ukazujących wielkie chwile z narodowej przeszłości: Unia
Lubelska, 1869, Batory pod Pskowem, 1871, Bitwa pod Grunwaldem, 1878 (wszystkie Muzeum Narodowe,
Warszawa), Sobieski pod Wiedniem, 1883 (Zbiory Watykańskie, Rzym), Hołd Pruski, 1882 (Muzeum
Narodowe, Kraków). Malowana z ogromnym rozmachem romantyczna wizja narodowej historii spotkała się z
entuzjastycznym przyjęciem w kraju i przyniosła artyście niekłamaną sławę.
Doskonale opanowany warsztat, teatralność kompozycji bliska zachodniemu malarstwu akademickiemu oraz siła wizji,
przyniosły Matejce liczne sukcesy za granicą, medale na Salonie Paryskim, członkostwa kilku Akademii Sztuki.
W 1865 roku urodził się Matejce syn, Tadeusz, w 1867 przyszła na świat córka, Helena, zaś dwa lata po niej druga córka.
W 1873 artysta otrzymał oficjalną propozycję objęcia stanowiska dyrektora Akademii Sztuk
Pięknych w Pradze. Odmowa Matejki stała się impulsem do zaproponowania mu analogicznego stanowiska w krakowskiej
Szkole Sztuk Pięknych. W latach 1873-93 artysta był dyrektorem i profesorem tej właśnie uczelni, ciążąc nad szkołą
metodami pedagogicznymi i swym ogromnym autorytetem.
Do grona jego uczniów należeli m.in. wybitni twórcy sztuki polskiej okresu modernizmu - Jacek Malczewski, Stanisław
Wyspiański, Józef Mehoffer.
W 1876 roku Matejko wykupił folwark w Krzesławicach pod Krakowem (dzisiejsza Nowa Huta). Do
dworu dobudował pracownię oraz wybudował istniejącą do dziś szkołę. Mniej więcej wtedy też zaczęła się pogłębiać
choroba psychiczna jego żony.
W 1878 roku urodziła się i niedługo później zmarła trzecia córka Matejki, Regina.
Obok działalności pedagogicznej Matejko położył ogromne zasługi w zakresie opieki nad zabytkami Krakowa, uczestniczył w pracach komisji konserwatorskich podczas odnawiania gotyckiego ołtarza Wita Stwosza w Kościele Mariackim (1867-69), restauracji gmachu Sukiennic (1875-79), zamku na Wawelu (1886) oraz Kościoła Mariackiego (1889).
W 1883 roku, po ofiarowaniu papieżowi Leonowi XIII obrazu Sobieski pod Wiedniem jako daru od narodu polskiego, został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Piusa IX. Pozycję Matejki jako jednego z najwybitniejszych malarzy ówczesnej Europy potwierdza również przyznanie członkostwa wielu prestiżowych instytucji - m.in. francuskiej Académie des Beaux-Arts (1873) oraz Institut de France (1874), Akademii Sztuki w Berlinie (1874), Rafaelowskiej Akademii w Urbino (1878), Wiener Kunstlergenossenschaft (1888).
W 1882 roku Wydział Krajowy we Lwowie ufundował stypendium imienia artysty na studia
zagraniczne dla wybranego przez niego ucznia krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. W tym samym roku jego imieniem
został nazwany plac, przy którym wzniesiono nowy gmach szkoły (był to grunt wcześniej ofiarowany Matejce przez
władze miasta, a przez niego z kolei przeznaczony pod budowę Szkoły).
W roku 1883, z okazji dwudziestopięciolecia pracy twórczej, w Zamku Królewskim na Wawelu została urządzona wystawa
jubileuszowa blisko stu dzieł artysty.
W 1887 roku Matejko uzyskał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego w dowód uznania dla jego wiedzy z dziedziny historii.
Artysta zmarł 1.11.1893 w rodzinnym Krakowie.
Ten wielki patriota traktował sztukę jako posłannictwo, w całości oddane w służbę narodowi.
Sugestywność jego olbrzymich płócien sprawiła, że do dziś panują one nad wyobraźnią historyczną Polaków.
Matejko pozostawił ogromną spuściznę artystyczną, obejmującą ponad trzysta dzieł olejnych - portretów, obrazów o
treści historycznej, religijnej, alegorycznej - oraz kilkaset rysunków i szkiców (w tym sławny i szeroko
spopularyzowany Poczet królów i książąt polskich, 1890-92).
Odszedł jako zasłużony Polak, wielki artysta, wybitny pedagog i obrońca zabytków Krakowa.
Jego malarstwa nie sposób rozpatrywać w kategoriach czysto artystycznych, w oderwaniu od funkcji, jaką pełniło i
pełni nadal w społecznym odbiorze. Stworzona przez niego synteza dziejów narodowych na zawsze wpisała się w kanon
wiedzy historycznej i patriotycznego wychowania kolejnych pokoleń Polaków.
Malarstwo Matejki niejednokrotnie poddawane było w XX w. krytyce, szczególnie w środowisku kapistów. Wielu obrazom
rzeczywiście brak przestrzeni, kolor jest drugorzędnym środkiem wyrazu, a przy doskonałym, realistycznym rysunku
szczegółów i świetnych wizerunkach poszczególnych postaci całość kompozycji jest stłoczona i zagmatwana.
Niektóre jednak obrazy, jak Wyjazd Henryka Pobożnego z Legnicy, 1886, Klęska legnicka, 1889, a także
Bitwa pod Grunwaldem, budowane są rozwibrowaną plamą barwną, stanowiącą główny element wyrazowy, a rysunek
jest bardziej swobodny, uwolniony z rygorów realizmu. Duże znaczenie dla przyszłości sztuki polskiej miała
polichromia kościoła Mariackiego w Krakowie z lat 1889-93, której kartony prezentują secesyjną linię i
dekoracyjność, kontynuowane potem przez uczniów Matejki: Wyspiańskiego i Mehoffera, tak jak matejkowska ekspresja
jest obecna we wczesnych pracach innego jego ucznia - Wojciecha Weissa.
Twórczość Matejki nie poddaje się prostej, jednoznacznej definicji, chociaż często bywa kojarzona z akademickim nurtem historycznego malarstwa tzw. wielkiej maniery. Romantyczny żywioł wyobraźni, namiętność uczuć, patos i siła malarskiej ekspresji zadecydowały o tym, że pozostała zjawiskiem odosobnionym na tle sztuki polskiej i europejskiej drugiej połowy XIX wieku. Wyrosła z gorącego patriotyzmu Matejki, z głębokiej wiedzy historycznej i z umiłowania artystycznego dziedzictwa przeszłości.
Galeria obrazów na stronie: Jan Matejko