Goya y Lucientes, Francisco Jose de
( 1746 – 1828 )zobacz obrazy >>>
Francisco de Goya - autoportretTen wybitny malarz i grafik hiszpański, urodził się 30.03.1746 w Fuendetodos pod Saragossą.
Był synem José Goyi i dony Gracii Lucientes. Jego ojciec w owym czasie porzucił zawód złotnika (czym zajmował się
poprzednio w Saragossie) i zajął się uprawą roli. Matka pochodziła ze zubożałej hiszpańskiej rodziny szlacheckiej,
która w Fuendetodos miała niewielkie posiadłości ziemskie.
Twórczości tego artysty nie da się określić za pomocą konwencjonalnych terminów przyjętych w historii sztuki. Doniosłość sztuki Goyi polega na przerwaniu konwencji artystycznych obowiązujących od czasów renesansu. Przyczyn tego przełomu należy szukać w przemianach społecznych zachodzących pod koniec XVIII w., które musiały wpłynąć na twórczość artystów. W krajach europejskich (w tym także w Hiszpanii) doszło do przejścia od feudalizmu do społeczeństwa mieszczańskiego, w którym jednostka stała się wolna i świadoma własnej indywidualności. Biografia Goyi, artysty poszukującego nowych form dla wyrażenia subiektywnych wizji, jest odzwierciedleniem ducha epoki.
Miejscowy ksiądz, ojciec Salcedo zwrócił uwagę na zdolnego chłopca i zaprowadził go do warsztatu późnobarokowego malarza i dekoratora kościołów Jose Luzana y Martineza w Saragossie (1760-64). W tym czasie podejmował próby wyrwania się z prowincjonalnego środowiska, przystępując (bez powodzenia) do egzaminów do Academia de S. Fernando w Madrycie, którą kierował w owym czasie Czech, Anton Raphael Mengs, będący zwolennikiem klasycyzmu. Mengs otaczał się ludźmi, którzy naśladowali jego malarstwo lub wzory antyczne. Artyści zgromadzeni wokół Mengsa okazali się artystami miernymi, jedynie sam mistrz został odnotowany w historii sztuki. Niepowodzeniem zakończyła się także następna próba wstąpienia do Akademii, podjęta przez Goyę trzy lata później.
Dopiero w 1766 roku udało mu się wstąpić do atelier F. Bayeu - współpracownika klasycystycznego malarza nadwornego A.R. Mengsa. Kopiował tam dzieła antyku i choć nie rozwijał się w pożądanym przez siebie kierunku, to jednak odebrał solidne wykształcenie.
W latach 1770-71 odbył Goya podróż studyjną do Włoch, w czasie której osiągał pierwsze
sukcesy, m.in. zdobył drugą nagrodę w konkursie malarskim.
Po powrocie do Saragossy w 1771 roku, jako malarz wyróżniony w Italii, otrzymał zamówienie na freski do kościoła El
Pilar. Wkrótce jednak udał się do Madrytu i poślubił tam siostrę swego nauczyciela, Josefe Bayeu. Mieli pięcioro
dzieci, z których przeżył tylko syn, Javier.
W 1775 roku szwagier, Bayeu, wprowadził Goyę do królewskiej manufaktury arrasów Santa Barbara. Artysta został zatrudniony przez Mengsa w manufakturze, dla której wykonywał liczne projekty. Goya dostarczył 30 projektów w ciągu trzech lat i stał się względnie zamożnym człowiekiem. Następnym zleceniem była seria rycin, według portretów pędzla Diego Velazqueza.
W 1780 stał się członkiem Academia S. Fernando, a w roku 1795 jej prezesem. Jako świeżo upieczony akademik Goya wszedł w artystyczny konflikt ze swoim dawnym promotorem, Bayeu. Konflikt okazał się tym bardziej bolesny, że żona Goyi, Josefa z domu Bayeu - stanęła po stronie brata a nie męża.
W 1783 roku Goya wyjechał do Arenas de San Pedro, gdzie na zlecenie don Luisa, (brata Karola III) portretował jego rodzinę. Wkrótce sam król Karol III zechciał mieć swój portret pędzla malarza. Uznanie członków królewskiej rodziny stało się początkiem zawrotnej kariery Goyi. Wszyscy chcieli mieć portret malowany przez malarza rodziny królewskiej.
W latach 1786-99 awansował do rangi głównego malarza dworu królewskiego, a w 1789 roku już
przez Karola IV został mianowany pierwszym malarzem nadwornym.
Goya stał się zamożnym i uznanym malarzem. Schlebiał mu poklask arystokracji. Uczył się francuskiego i podpisywał
swoje prace „Francisco de Goya”.
Jednocześnie przeżywał dramat jako artysta, który marnuje swój talent na głupstwa. Projektowane przezeń gobeliny,
zamawiane przez króla, były na życzenie Karola IV wiejskimi sielankami utrzymanymi w duchu rokokowego
sentymentalizmu.
Oszałamiający sukces malarza, ale i uzależnienie od monarchy przerwała w roku 1792 poważna choroba Goyi. Artysta przez prawie rok walczył ze śmiercią, paraliżem i ślepotą - doszedł do zdrowia tylko częściowo - pozostał głuchy, lecz głuchota wyostrzyła jeszcze bardziej jego wrażliwość wzrokową.
Pomimo osiągniętych sukcesów artysta zaczął oddalać się od świata dworskiego i przeciwstawiać się zasadom rojalizmu. Już w latach 90. interesował się liberalizmem, m.in. zawarł znajomość z pisarzem i filozofem oświeceniowym, Gasparem Melchiorem de Jovellanosem, który zapoznał go z racjonalistycznym systemem wartości. W serii rycin zatytułowanych Caprichos (Kaprysy), 1797, Goya zamanifestował swą krytyczną postawę wobec panującego układu społecznego. Krytykował wszelkie przejawy społecznej niesprawiedliwości; włącznie z postanowieniami trybunału Inkwizycji.
W 1798 roku król powierzył mu wykonanie polichromii w klasztorze S. Antonio de la Florida w Madrycie. Freski te stały się największym osiągnięciem Goyi w zakresie malarstwa sakralnego.
Podczas zajmowania Hiszpanii przez wojska Napoleona, artysta dołączył najpierw do ugrupowania
króla hiszpańskiego, wkrótce jednak, ze względu na groźbę restauracji monarchii, przeszedł do obozu przeciwnego.
W rycinach z cyklu Okropności wojny (1814) zawarł, utrzymaną w niezwykle ekspresyjnym stylu, kronikę
wydarzeń, które przedstawiają okrucieństwo z okresu prześladowań i terroru.
W latach okupacji francuskiej, w roku 1812 zmarła żona malarza, Josefa.
W atmosferze nieufności i podejrzeń, w roku 1819, Goya opuścił Madryt i nabył Quinta del
Sordo, tzw. Dom Głuchego (poprzedni właściciel domu też był głuchy). Tam zamieszkał wraz z ostatnią kobietą swojego
życia, młodą Leokadią Zorillą (Weiss), oraz ich córką Marią del Rosario.
Pod koniec 1819 roku Goya przeżył nawrót choroby, ale tym razem wyszedł z niej obronną ręką. Po odzyskaniu zdrowia
stworzył najbardziej tajemniczy i pesymistyczny cykl fresków malowanych olejno bezpośrednio na tynku tzw. „Czarnych
obrazów” 1820-1824, które zostały przeniesione później na płótno i obecnie znajdują się w Muzeum Prado.
Obrazy te są przejmującą wizją upadku dawnego świata, obrazem nędzy i rozpadu tradycyjnych wartości, zniszczenia i
samozagłady, np. Saturn pożerający jedno ze swoich dzieci, czy Pies.
W obliczu prześladowań skierowanych przeciw liberałom wyjechał w 1824 do Bordeaux we Francji, wraz z 36-letnią wówczas Leokadią oraz 10-letnią Marią del Rosario, gdzie zmarł 16.04.1828.
Wczesne prace Goyi, np. freski w Saragossie, utrzymane są w konwencji zgodnej z późnobarokowym
malarstwem plafonowym w typie G.B. Tiepola. Pomijając nieliczne obrazy, jak np. Ukrzyżowanie w S. Francisco
el Grande w Madrycie, 1780 (Madryt, Prado), które zjednały mu uznanie Antona Mengsa, Goya dystansował się - także
w pracach wykonywanych na oficjalne zamówienie - od akademickiego klasycyzmu. Tworzone przezeń kartony do arrasów
przedstawiają często sceny rodzajowe zaczerpnięte ze współczesnej artyście hiszpańskiej rzeczywistości. Liczne,
oficjalne portrety, malowane przez Goyę, odbiegają także daleko od obowiązującego stereotypu. W latach 90.
prawdopodobnie na skutek ciężkiej choroby, która doprowadziła do prawie całkowitej utraty słuchu, w twórczości Goyi
nastąpiła głęboka zmiana. Artysta zaprzestał tworzyć na zamówienie. W jego obrazach znać jeszcze echo malowanych
uprzednio scen rodzajowych, ale utrzymane są one teraz w ponurym, złowieszczym nastroju, np. Zabawa ludowa,
Pogrzeb sardynki. Goya zaczął interesować się egzystencją ludzi wyrzuconych na margines społeczności, np.
Dom obłąkanych, 1793 (Madryt, Academia de S. Fernando).
Temat ten kontynuował w serii rycin Caprichos (Kaprysy) w 1799, w której krytykował przywary i słabości
ludzkie. W słynnej rycinie: Kiedy rozum śpi, budzą się potwory, sam artysta staje się ofiarą
prześladujących go demonów. Seria ta miała wyrażać jego strach przed tkwiącym w społeczeństwie złem, zabobonami i
absurdami, a zarazem szydzić z nich, oskarżać je. Dzieła te przedstawiają głównie potwory, gobliny, czarownice
oraz inne tajemnicze i groźne istoty, symbolizujące nienawiść, pogardę i przerażenie. Artysta odwoływał się do nich
aby wykpić słabości ludzkiego umysłu, zamieszczał również rozmaite aluzje dotyczące sytuacji politycznej i
społecznej Hiszpanii. Jego prace spotkały się z ostrą krytyką wskutek czego Goya musiał wycofać je ze sprzedaży.
Tylko jako portrecista nadal działał dla dworu. Malowane przezeń portrety charakteryzują się
wielką psychologiczną przenikliwością. Do najbardziej znanych należy wizerunek Rodziny króla Karola IV, 1800
(Prado, Madryt), nacechowany bezwzględnym realizmem w ukazaniu ludzkiej brzydoty.
Realistyczne ujęcie aktu w obrazie Maja naga, 1798 (Prado, Madryt) sprowokowało interwencję inkwizycji. Nie
wiadomo kto pozował do tego obrazu.
Wielką siłą wyrazu odznacza się wstrząsające płótno Rozstrzelanie powstańców madryckich 3 maja 1808 r., 1814
(Prado, Madryt).
W swych „czarnych malowidłach” oraz w cyklu Disparates (ok. 1820), nawiązującym do tematyki
Caprichos, ukazywał Goya oderwany od rzeczywistości fantastyczny świat marzeń i urojeń. Porzucił w nich
ostatecznie zasady klasycystycznej kompozycji obrazu.
Sztuka Goyi inspirowała wielu artystów XIX i XX w.
