Eyck, Jan van
( Ok.1390 - 1441 )zobacz obrazy >>>
Jan van Eyck - autoportretMalarz niderlandzki, urodzony ok. 1390 w Maaseyck pod Maastricht.
Jan van Eyck prawdopodobnie rozpoczynał swą karierę jako malarz iluminator. Jednak próby łączenia jego wczesnej twórczości, o której właściwie nic nie wiemy, z kilkoma miniaturami z tzw. Godzinek Turyńsko-Mediolańskich, modlitewnika należącego m.in. do księcia de Berry, wciąż są podważane.
W 1422 wstąpił na służbę do Jana III Bawarskiego, władcy Holandii, dla którego do roku 1424
wyposażał rezydencję w Hadze.
W latach 1425-29 działał w Lilie jako malarz nadworny i dyplomata Filipa Dobrego, księcia Burgundii. W ramach tej
służby, jako zaufany poddany, został wysłany do Hiszpanii i Portugalii. W roku 1432 zamieszkał w Brugii, gdzie
kupił dom i ożenił się w roku 1434.
Wiódł życie bogatego mieszczanina i humanisty o rozległym wykształceniu.
Nieznana jest dokładna data śmierci artysty, jednak pochowany został 9.07.1441 w Brugii. W 1444 jego szczątki zostały przeniesione do St. Donacjana w Brugii (zburzonego w 1800).
Początki stylu niderlandzkiego, który rozwinął Jan, widoczne są u Melchiora Broederlama, a przede wszystkim Roberta Campma. Wiele wskazuje na silne związki z miniaturą niderlandzko-burgundzką, ale są one trudne do sprecyzowania. Jan van Eyck rozwinął te inspiracje w indywidualny, realistyczny styl, który stał się punktem szczytowym północnoeuropejskiego renesansu.
Cała niewątpliwa twórczość artysty mieści się w kilku latach pomiędzy 1432 (data osiedlenia
się w Brugii) i 1439 (ostatnia datowana praca). Oprócz Ołtarza Gandawskiego zachowało się dziesięć obrazów.
Są to niewielkie obrazy dewocyjne i portrety. Obraz zwany Ince-Hall Madonna, 1433 (National Gallery,
Melbourne) jest pierwszym z całego szeregu przedstawień Madonny z Dzieciątkiem. Artysta stworzył tu typ, który
powtórzył w tzw. Madonnie Lucca (Stadelsches Kunstinstitut, Frankfurt). Madonna siedzi w świeckim
pomieszczeniu, na kolanach trzyma dziecko, które przewraca kartki książki. Wnętrze jest perspektywicznie skrócone.
W Madonnie kanonika van der Paele, 1436 (Kunstmuseum, Brugia) rozwinął tę kompozycję do Sacra Conversazione.
Tron Madonny stoi w chórze kościoła, wokół niej grupują się święci i fundator. W Madonnie kanclerza Rolin,
1435 (Luwr, Paryż) Maria siedzi na tronie w pałacowej komnacie, z której przez arkady widzimy rozległy krajobraz
miasta. Tym dziełem udało się Janowi van Eyckowi przedstawić harmonię stosunków wnętrza i krajobrazu.
Ostatnia datowana jego praca to mała tablica: Maria przy źródle życia, 1439 (Kunstmuseum, Antwerpia).
Najwcześniej datowanym portretem jest Tymotheos z 1432 (National Gallery, Londyn), opatrzony inicjałami,
datą i sygnaturą.
W 1433 powstał Mężczyzna w czerwonym turbanie (National Gallery, Londyn), obraz, w którym osoba portretowana
ma wzrok skierowany prosto na widza. Jest to przypuszczalnie autoportret i artysta malując go patrzył w lustro.
Szczególnie dobrym przykładem realistycznego sposobu malowania van Eycka jest Portret żony Margarethy van
Eyck, 1480 (Kunstmuseum, Brugia). Rysy są ostre, znękane troskami, oczy prawie obojętne, skierowane również
wprost na widza.
Jego głównym dziełem jest Ołtarz Gandawski (Katedra św. Bawona, Gandawa). Ołtarz (370
x 495 cm) składa się z 24 kwater, na których namalowano ponad 250 postaci, uczestniczących w wielkim misterium
Odkupienia.
Ołtarz zamknięty ukazuje Zwiastowanie we wnętrzu skromnej, niderlandzkiej izby, za oknem której widać miasto.
Dookoła tej sceny malarz rozmieścił postacie świętych Janów, proroków, sybille oraz małżonków: Josse Vydta i
Izabelli Borluut - fundatorów ołtarza.
Ołtarz otwarty podzielony jest horyzontalnie na dwie części. Górna składa się z 7 tablic. Centralną, najwyższą,
zajmuje postać triumfującego Chrystusa; na prawo: św. Jan Chrzciciel, grające anioły i Ewa; na lewo: Maria, anioły
śpiewające i Adam. Centrum części dolnej zajmuje tablica przedstawiająca adorację Baranka Mistycznego przez
anioły, świętych, męczenników, proroków, władców duchownych i świeckich. Cztery kwatery boczne wypełnione są
wiernymi zdążającymi pieszo i konno, by uczcić Baranka. Kwatera ze Sprawiedliwymi Sędziami jest kopią w miejsce
ukradzionej w 1934 roku.
Z inskrypcji na ramie wynika że malowidło zostało rozpoczęte przez Huberta van Eyck’a ukończone zaś w 1432 roku
przez Jana van Eycka. Inskrypcja ta nie jest jednak oryginalna i trudno w tak jednolitym plastycznie dziele
odnaleźć ślad ręki drugiego artysty.
Kolejne świadectwo kunsztu portretowego dał van Eyck w rysunku srebrnym ołówkiem, który przedstawia kardynała Albergati (później także namalowany). Każda zmarszczka, każdy kosmyk włosów jest tu wiernie oddany. Wszystkie portrety, podobnie jak większość obrazów religijnych, są namalowane w małym formacie.
Najwybitniejszym dziełem portretowym Jana van Eycka jest Małżeństwo Arnolfinich (National Gallery, Londyn) z 1434 roku. Jest to obraz o nieznanej dotychczas koncepcji: podwójny portret całych postaci w świeckim wnętrzu ze zlokalizowanym źródłem światła i osobliwym efektem wypukłego zwierciadła. Zawieszone na tylnej ścianie, odbija postacie ślubujących sobie wierność małżonków oraz postacie świadków ceremonii, jednym z nich jest sam van Eyck. Na ramie zwierciadła znajduje się podpis malarza ,,Johann van Eycjk fuit nic". Para w przepięknych strojach stoi w małżeńskiej sypialni, podając sobie ręce. Otoczeni są symbolami wierności małżeńskiej. Z gestów i postawy portretowanych wyraźnie wynika, że chodzi o ceremonię zaślubin. Vasari przypisuje Janowi van Eyckowi odkrycie malarstwa olejnego. Farby olejne były jednak używane znacznie wcześniej. Jest prawdopodobne, że van Eyck uzyskał nową mieszankę olejno-temperową, która nadawała barwom nieosiągalną dotąd siłę światła i blask, ułatwiała laserunkowe stopniowanie tonacji barw i cieniowanie. Artysta wykorzystywał tę technikę malarską do konsekwentnie przemyślanej konstrukcji obrazu. Oryginalność i wielkość van Eycka polega na mistrzostwie w operowaniu światłocieniem, którym wydobywa trójwymiarowość form, ich prawdziwość i poezję. Piękno rzeczy jest tym bardziej niezbędne, że są one tu symbolami spraw boskich. Realizm tego malarstwa jest bowiem tylko powierzchnią, pod którą artysta buduje niezwykle przemyślany i głęboki system prawd i dogmatów religijnych. Sacrum i profanum, boski ład i naturalne, ziemskie formy, związane są u niego w sposób niezwykle harmonijny i logiczny. Mimo że nie zostawił bezpośrednich następców, wszyscy malarze niderlandzcy XV i początków XVI w. korzystali z jego dorobku, a także i później, niektórzy artyści, jak np. Vermeer, mieli być jego dłużnikami. Po śmierci van Eycka jego pracownię przejął Petrus Christus, zapewne współpracownik mistrza, który ukończył jego niektóre obrazy. Van Eyck zajmował niezwykle wysoką pozycję w opinii ówczesnych włoskich znawców sztuki i artystów.
